۵۱ واژه
واژه‌نامه تخصصی برق
معنی اصطلاحات تخصصی برق و انرژی — ترانسفورماتور، کات‌اوت، رایزر، کلید حفاظتی و ده‌ها واژه دیگر، با مترادف‌های رایج در بازار ایران.
آ
- آیین‌نامهRegulation / Code
- سندِ قانونی و فنی‌ای که ضوابطِ اجرا، طراحی یا اجرایِ یک موضوعِ خاص را به‌صورتِ الزام‌آور تعیین می‌کند؛ مبحث ۱۳ و ۱۹ مقرراتِ ملیِ ساختمان نمونه‌ای از آیین‌نامه‌های مرتبط با تأسیساتِ برقی‌اند.
ا
- اتصال کوتاهShort Circuit
- برقراری مسیر با مقاومت بسیار پایین بین دو نقطه با اختلاف پتانسیل، که جریانی چندبرابرِ جریان نامی ایجاد می‌کند. کلید اتوماتیک و فیوز باید بتوانند این جریان را در کسری از ثانیه قطع کنند، نه فقط جریان بار عادی را.
- افت ولتاژ(ولتاژ دراپ)
- کاهش ولتاژ در طول مسیر هادی به‌دلیل مقاومت و راکتانس آن. حد مجازش را مبحث ۱۳ تعیین می‌کند.
- امپدانسImpedance(مقاومت ظاهری)
- مقاومت کلی یک مدار در برابر عبور جریان متناوب، شامل مقاومت اهمی و راکتانس سلفی/خازنی؛ واحدش اهم (Ω) است. محاسبه افت ولتاژ و جریان اتصال کوتاه بر پایه امپدانس مسیر انجام می‌شود.
- اینورترInverter(مبدل DC به AC)
- دستگاهی که برقِ جریانِ مستقیم (DC) تولیدیِ پنل خورشیدی را به جریانِ متناوب (AC) قابل‌استفاده در شبکه یا تجهیزاتِ خانگی تبدیل می‌کند؛ قلبِ هر نیروگاهِ خورشیدی متصل به شبکه یا جدا از شبکه.
ب
- بار الکتریکیElectrical Load(بار مصرفی)
- هر دستگاه یا مجموعه دستگاهی که از شبکه برق توان مصرف می‌کند؛ اندازه‌اش بر حسب کیلووات یا کیلوولت‌آمپر بیان می‌شود. ضریب دیماند و ضریب همزمانی برای برآورد بار واقعی چند مشترک کنار هم به کار می‌روند.
- بخشنامهCircular / Directive
- ابلاغیهٔ رسمیِ یک سازمان (مثلاً توانیر یا سازمانِ برنامه و بودجه) که یک ضابطه، نرخ یا رویهٔ تازه را برای واحدهای تابعه یا پیمانکاران مشخص می‌کند؛ برخلافِ آیین‌نامه، معمولاً موقت یا مکملِ یک قانونِ بالادستی است.
- برقگیرSurge Arrester(برقگیر، ارستر)
- تجهیزی که ولتاژهای ضربه‌ای ناشی از رعد و برق یا کلیدزنی را به زمین تخلیه می‌کند تا به عایق‌بندی تجهیزات آسیب نرسد. روی ورودی ترانسفورماتور و نقاط حساس شبکه فشار متوسط نصب می‌شود.
پ
- پست توزیعDistribution Substation(پست برق)
- مجموعه تجهیزاتی که ولتاژ فشار متوسط را به فشار ضعیف قابل‌استفاده در ساختمان تبدیل می‌کند؛ هسته اصلی‌اش ترانسفورماتور توزیع است. به‌صورت هوایی (روی پایه) یا زمینی (کیوسکی) اجرا می‌شود.
- پنل خورشیدیSolar Panel / PV Panel(پنل فتوولتائیک)
- مجموعه‌ای از سلول‌های فتوولتائیک که نورِ خورشید را مستقیماً به برقِ جریانِ مستقیم (DC) تبدیل می‌کنند. ظرفیتِ اسمی‌شان بر حسب وات‌پیک (Wp) بیان می‌شود.
ت
- تابلو برقElectrical Panel / Switchboard(تابلوی توزیع)
- محفظه‌ای که کلیدهای حفاظتی، کنتور و اتصالات توزیعِ یک ساختمان یا مجتمع در آن جا می‌گیرند. تابلوی کنتوری (برای چند مشترک) و تابلو بغل‌تیری (کنار پایهٔ برق، پیش از ورود به ساختمان) دو نوع رایج در شبکه توزیع‌اند.
- ترانسفورماتور(ترانس، ترافو، مبدل ولتاژ)
- دستگاهی که سطح ولتاژ را بدون تغییر فرکانس بالا یا پایین می‌برد. در شبکه توزیع، ولتاژ فشار متوسط را به فشار ضعیف تبدیل می‌کند.
- ترانسفورماتور جریانCurrent Transformer (CT)(CT)
- ترانسفورماتور اندازه‌گیری که جریانِ بالای شبکه را با نسبتِ معلوم به جریانِ کوچک و قابل‌اندازه‌گیری برای کنتور یا رله تبدیل می‌کند، بدون این‌که خودِ کنتور مستقیماً در مسیرِ جریانِ اصلی قرار گیرد.
- ترانسفورماتور ولتاژVoltage Transformer (VT)(VT، PT)
- ترانسفورماتور اندازه‌گیری که ولتاژِ بالای شبکه فشار متوسط/قوی را با نسبتِ معلوم به ولتاژِ کوچک و ایمن برای کنتور یا رله تبدیل می‌کند.
- تعدیلPrice Adjustment / Escalation(تعدیل قرارداد)
- افزایشِ قانونیِ مبلغِ صورت‌وضعیتِ یک پروژه برای جبرانِ تورمِ بین تاریخِ عقدِ قرارداد و تاریخِ اجرای واقعیِ کار، بر پایهٔ شاخص‌های قیمتِ ابلاغ‌شده و بخشنامهٔ ۱۰۱/۱۷۳۰۷۳.
- تک‌فازSingle-Phase
- سیستم برقی با یک سیم فاز و یک سیم نول (یا نول مشترک)، معمول در انشعاب‌های خانگی کم‌مصرف. ولتاژ استاندارد آن در ایران ۲۳۰ ولت است.
- توان اکتیوActive Power(توان مفید، توان حقیقی)
- بخشی از توان الکتریکی که واقعاً به کار مفید (روشنایی، چرخش موتور، گرما) تبدیل می‌شود؛ واحدش وات (W) یا کیلووات (kW) است. در مدارهای سه‌فاز از رابطه P = √۳ × V × I × cosφ به دست می‌آید.
- توان راکتیوReactive Power(توان بی‌اثر)
- بخشی از توان که در میدان مغناطیسی/الکتریکی سلف‌ها و خازن‌ها ذخیره و بازگردانده می‌شود و کار مفید تولید نمی‌کند؛ واحدش وار (VAr) است. حضورش جریان شبکه را بدون افزایش کارِ مفید بالا می‌برد.
- توان ظاهریApparent Power
- برآیند برداری توان اکتیو و راکتیو؛ واحدش ولت‌آمپر (VA) یا کیلوولت‌آمپر (kVA) است. ظرفیت ترانسفورماتور و ژنراتور همیشه بر پایه توان ظاهری، نه توان اکتیو، تعیین می‌شود.
ج
- جدا از شبکهOff-Grid(آف‌گرید)
- نیروگاهِ خورشیدیِ مستقل از شبکهٔ سراسری که انرژیِ تولیدی را در باتری ذخیره می‌کند؛ گزینهٔ مناطقِ بدونِ دسترسیِ به شبکه یا کاربری‌هایی که قطعِ برق برایشان بحرانی است.
- جرقه‌گیرArcing Horn
- دو شاخکِ فلزی در دو سوی یک مقره یا کلمپ که مسیرِ جرقهٔ ناشی از اضافه‌ولتاژ را از سطح عایق دور نگه می‌دارند تا به خودِ مقره یا هادی آسیب نرسد.
- جریان الکتریکیElectric Current(آمپراژ)
- نرخ عبور بار الکتریکی از یک رسانا در واحد زمان، با واحد آمپر (A). انتخاب سطح مقطع کابل و کلید حفاظتی بر پایه جریان مجاز عبوری انجام می‌شود.
خ
- خودمصرفSelf-Consumption
- بخشی از برقِ تولیدیِ نیروگاهِ خورشیدیِ متصل به شبکه که همان‌لحظه در محلِ نصب مصرف می‌شود، نه به شبکه تزریق؛ سهمِ خودمصرف در صرفه‌ی اقتصادیِ پروژه‌های خانگی و صنعتیِ کوچک نقشِ تعیین‌کننده دارد.
ر
- رایزر(ستون برق)
- مسیر عمودی توزیع برق در ساختمان که از تابلوی اصلی تا تابلوهای طبقات کشیده می‌شود.
- رله حفاظتیProtective Relay(رله)
- تجهیزی که پارامترهای مدار (جریان، ولتاژ، فرکانس) را پایش می‌کند و در صورتِ خطا فرمانِ قطع به کلیدِ قدرت می‌دهد. انواع حرارتی، مغناطیسی و دیجیتال دارد و در فهرست‌بهای تابلوهای توزیع به‌عنوان بخشی از کلید اتوماتیک قابل‌تنظیم می‌آید.
ز
- زمین کردنEarthing / Grounding(ارتینگ، اتصال به زمین)
- اتصال عمدیِ بدنه فلزی تجهیزات یا نقطه نول سیستم به زمین، از راه میله و صفحه ارت، تا در صورت خطا ولتاژ خطرناک روی بدنه ظاهر نشود و مسیر برگشت جریان خطا برای عملکرد حفاظت فراهم شود.
س
- سکسیونرDisconnector(کلید جداکننده)
- کلیدی که مدار بی‌بار (بدون جریان) را برای ایمنیِ تعمیرات قطع می‌کند و قادر به قطع جریانِ بار یا خطا نیست؛ برخلافِ کات‌اوت، فیوز ندارد. پیش از هر کارِ تعمیراتی روی شبکه فشار متوسط باید باز و قفل شود.
- سه‌فازThree-Phase
- سیستم برقی با سه سیم فاز که ۱۲۰ درجه از هم اختلاف فاز دارند؛ برای بارهای صنعتی، موتورها و ساختمان‌های پرمصرف استفاده می‌شود. ولتاژ استاندارد بین دو فاز در ایران ۴۰۰ ولت است.
ش
- شاخص قیمتPrice Index
- عددِ نسبیِ ماهانه‌ای که سازمانِ برنامه و بودجه برای هر رشته منتشر می‌کند و نسبتِ آن بینِ دورهٔ مبنا و دورهٔ اجرا، پایهٔ محاسبهٔ ضریبِ تعدیل است.
ص
- صورت‌وضعیتProgress Payment Statement
- سندی که پیمانکار برای دریافتِ وجهِ کارهای انجام‌شدهٔ یک پروژه، بر پایهٔ مقادیرِ واقعیِ اجرا و ردیف‌های فهرست‌بها، تهیه می‌کند؛ مبنای محاسبهٔ تعدیل و پیش‌پرداخت هم همین سند است.
ض
- ضریب عملکردPerformance Ratio (PR)(PR)
- نسبتِ انرژیِ واقعیِ تولیدیِ یک نیروگاهِ خورشیدی به انرژیِ نظریِ قابل‌انتظار در شرایطِ ایده‌آل؛ تلفاتِ گرما، سیم‌کشی، کثیفیِ پنل و راندمانِ اینورتر همگی در این ضریب دیده می‌شوند. مقدارِ معمولِ آن در پروژه‌های واقعی بینِ ۰٫۷۵ تا ۰٫۸۵ است.
- ضریب قدرتPower Factor(کسینوس فی، cosφ)
- نسبت توان اکتیو به توان ظاهری (cosφ) که نشان می‌دهد چه بخشی از توانِ کشیده‌شده واقعاً کار مفید انجام می‌دهد. موتور القایی معمولاً ۰٫۸ تا ۰٫۸۵ دارد؛ روشنایی LED نزدیک ۰٫۹۵. ضریب پایین با بانک خازنی اصلاح می‌شود تا جریان و هزینه انرژی کم شود.
ف
- فرکانسFrequency
- تعداد تکرار کامل یک موج متناوب در هر ثانیه، با واحد هرتز (Hz). فرکانس شبکه برق ایران ۵۰ هرتز است؛ انحراف از آن نشانه عدم‌تعادل تولید و مصرف در شبکه سراسری است.
- فشار ضعیفLow Voltage (LV)(LV)
- رده ولتاژیِ نهاییِ تحویل‌شده به مشترک، در ایران ۲۳۰ ولت تک‌فاز و ۴۰۰ ولت سه‌فاز. شبکه فشار ضعیف از ثانویه ترانسفورماتور توزیع تا کنتور مشترک کشیده می‌شود.
- فشار متوسطMedium Voltage (MV)(MV)
- رده ولتاژیِ بین فشار ضعیف و فشار قوی؛ در شبکه توزیع ایران معمولاً ۲۰ کیلوولت است. انتقال اصلی توان از پست فوق‌توزیع تا پست‌های محلی روی همین رده انجام می‌شود.
- فهرست‌بهاUnit Price List(فهرست بهای واحد پایه)
- سندِ رسمیِ سالانه‌ای که قیمتِ واحدِ هر ردیفِ کار (کالا، نصب، عملیات) در رشته‌های مختلفِ عمرانی و تجهیزاتی، از جمله رشته توزیع نیروی برق، را تعیین می‌کند؛ مبنایِ برآورد و حسابرسیِ صورت‌وضعیتِ پیمانکار است.
- فیدرFeeder
- خطی که از یک پست به بیرون می‌رود و چند مشترک یا چند پست کوچک‌تر را تغذیه می‌کند. در فهرست‌بهای رشته توزیع، اقلام شبکه بر پایه نوع و سطح فیدر (فشار متوسط یا ضعیف، هوایی یا زمینی) دسته‌بندی می‌شوند.
- فیوزFuse
- قطعهٔ حفاظتیِ یک‌بارمصرف که سیمِ داخلش با عبورِ جریانِ بیش از حد ذوب می‌شود و مدار را قطع می‌کند. کات‌اوتِ شبکه فشار متوسط دقیقاً از همین اصل استفاده می‌کند.
ک
- کابل خودنگهدار(کابل خودنگهدار، ABC)
- کابل هوایی فشار ضعیف که هادی نگهدارنده در خودش تعبیه شده و نیازی به سیم مهار جدا ندارد.
- کات‌اوت(کتاوت، فیوز کات‌اوت)
- کلید جداکننده فیوزدار روی شبکه فشار متوسط که هنگام خطا فیوزش ذوب می‌شود و انشعاب را جدا می‌کند.
- کراس‌آرمCross Arm(کنسول)
- بازوی افقی فلزی که روی پایه برق نصب می‌شود تا مقره‌ها و هادی‌های هر فاز را با فاصله استاندارد از هم و از پایه نگه دارد. طول و نوعش (مثلاً ۴٫۲ متری یا ۵٫۱ متری) بر اساس آرایش شبکه انتخاب می‌شود.
- کلید اتوماتیکCircuit Breaker(دژنکتور، MCCB)
- کلیدی که مدار را در شرایط عادی باز و بسته می‌کند و در صورتِ اضافه‌بار یا اتصال‌کوتاه خودکار قطع می‌شود؛ برخلاف فیوز، بدون تعویض قطعه دوباره قابل‌استفاده است. نوع کامپکت با رله حرارتی-مغناطیسیِ قابل‌تنظیم در تابلوهای توزیع رایج است.
- کلید دیفرانسیلResidual Current Device (RCD)(RCD، کلید جان)
- کلیدی که نشتیِ جریان بین فازها و نول (مثلاً از بدنهٔ یک دستگاهِ معیوب به زمین) را تشخیص می‌دهد و مدار را در کسریِ ثانیه قطع می‌کند؛ عمده‌ترین وسیلهٔ حفاظتِ جانی در برابر برق‌گرفتگی.
- کلید مینیاتوریMiniature Circuit Breaker (MCB)(MCB)
- کلید اتوماتیکِ کوچک برای جریان‌های نامیِ پایین (معمولاً تا ۶۳ آمپر)، استاندارد در تابلوهای برق خانگی و اداری برای حفاظتِ مدارهای روشنایی و پریز.
- کنتور برقElectricity Meter(کنتور)
- دستگاهی که انرژیِ الکتریکیِ مصرف‌شده (کیلووات‌ساعت) را برای محاسبه قبض اندازه می‌گیرد. کنتورهای دیجیتال و هوشمند علاوه بر انرژی، توانِ لحظه‌ای و ساعتِ مصرف را هم ثبت می‌کنند.
م
- متصل به شبکهOn-Grid / Grid-Tied(آن‌گرید)
- نیروگاهِ خورشیدیِ متصل به شبکهٔ سراسریِ برق که انرژیِ تولیدی‌اش مستقیماً به شبکه تزریق یا با مصرفِ محل تلفیق می‌شود؛ برخلافِ سیستمِ جدا از شبکه، به باتری برای ذخیرهٔ انرژی نیاز ندارد.
- مقرهInsulator
- قطعه‌ای از سرامیک، شیشه یا کامپوزیت که هادی برق‌دار را از پایه یا کراس‌آرم (که در پتانسیل زمین‌اند) جدا نگه می‌دارد. نوع سوزنی روی پایه و نوع بشقابی/آویز روی کشش سیم استفاده می‌شود.
- مقره سوزنیPin Insulator
- نوعی مقره که روی یک میلهٔ فلزی عمود بر کراس‌آرم سوار می‌شود و هادیِ عبوری را از بالا نگه می‌دارد؛ معمول‌ترین نوع در آرایش‌های عبوریِ شبکه فشار متوسط هوایی.
- میله ارتGround Rod / Earth Rod
- میله فلزیِ (معمولاً مس‌روکش) که در زمین کوبیده می‌شود تا نقطه اتصال سیستم ارتینگ به خودِ زمین باشد؛ مقاومتِ اتصال‌زمینِ کل سیستم به عمق فروروی و رطوبت خاک بستگی دارد.
و
- ولتاژVoltage(اختلاف پتانسیل)
- اختلاف پتانسیل الکتریکی بین دو نقطه که عامل حرکت بار الکتریکی (جریان) در مدار است؛ واحدش ولت (V) است. شبکه توزیع ایران در دو رده اصلی کار می‌کند: فشار متوسط (معمولاً ۲۰ کیلوولت) و فشار ضعیف (۴۰۰/۲۳۰ ولت).
ه
- هادی روکش‌دارCovered Conductor(CC)
- هادیِ آلومینیومیِ شبکه فشار متوسط هوایی که با یک لایه عایق نازک پوشیده شده تا خطرِ اتصالی هنگام تماسِ شاخه درخت یا پرنده کم شود؛ جایگزین هادی مسی/آلومینیومی برهنه در طرح‌های جدید.